О́tepqalı Quralovtyń «Arǵy túrkiler jáne antıkalyq Olımpııalyq oıyndardyń paıda bolýy» («Prototıýrkı ı zarojdenıe antıchnyh olımpıskııh ıgr») atty qyzǵylyqty kitaby qolymyzǵa tıgen edi. Odan keıin barlyq sanaly ómirin qazaq sportynyń damýyna sarp etken ardager azamatpen jaqynyraq tanysýdyń sáti túsken. О́tepqalı Nysanǵalıuly Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy jáne qurmetti sport qaıratkeri. Odan ári tizbelesek, júzýden halyqaralyq sanattaǵy tóreshi, sýdaǵy polo, baıdarka men kanoedegi esý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń tóreshisi. Halyqaralyq sporttyq uıymdar konfederasııasynyń qurmetti vıse-prezıdenti, Halyqaralyq shyǵarmashylyq akademııasynyń akademıgi, TMD parlamentaralyq Assambleıasy Qurmet gramotasynyń ıegeri, Beıbitshilik elshisi, Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdanynyń qurmetti azamaty. Osynyń bárine qosa, 1998 jyldan beri ótkizilip kele jatqan, búginde dástúrli jarysqa aınalǵan el Prezıdentiniń júldesi úshin Halyqtyq sport oıyndaryn ótkizý ıdeıasynyń avtory ári bastamashysy boldy. Mine, osyndaı jan-jaqty zııaly da zııatker adamnyń joǵaryda atalǵan kitabyndaǵy ejelgi elladalyqtar órkenıetinde alǵashqy Olımpııalyq oıyndardyń ótkizile bastaýynda kóshpeli kóne túrikter babalarynyń úlken úlesi bar degen, bir qaraǵanda, tańǵalarlyq tujyrymy bizdi de qyzyqtyryp, suhbatqa jetelegen edi.
– Qurmetti О́tepqalı Nysanǵalıuly, óz kitabyńyzda arǵy túrkilerdiń antıkalyq Olımpııa oıyndaryna qatysy barlyǵyn qoldan kelgenshe keńinen qamtyp, dáleldi ýájdermen baıandaǵan ekensiz. Al endi kitapty jazý ıdeıasy qalaı týdy?
– Muny kitaptan týǵan kitap dese de bolady. Oljas Súleımenovtiń «Tarıhqa deıingi túrkiler» atty kitaby bar. Sol kitapty ekinshi ret oqyǵanymda ondaǵy keıbir jaıttar nazarymdy aýdardy. Eń aldymen baıqaǵanym, kóne grek tilinde, ásirese, olımpııa taqyrybyna qatysty salasynda túrkilerden alynyp aýysyp-túıisken sózder óte kóp eken. Sodan men oıǵa qaldym: jalpy, bul túrkilerdiń ózi sonaý qııandaǵy Grekııada qaıdan júr? Sondyqtan, bul suraǵyma jaýapty basqa mamandardyń eńbekterinen izdedim. Buǵan kóz maıyn taýysa, saryla mashaqattanǵan bes jyldan asa ýaqytym ketti. Osy rette nesheme býyn ǵalym-mamandardyń: tarıhshylardyń, arheologtardyń, lıngvısterdiń, saraptamashylardyń, ádebıetshilerdiń eńbekterin zerdelep oqyp, olardaǵy tujyrymdardy oı eleginen ótkize taldap paıymdaýǵa týra keldi. Sonyń nátıjesinde bizdiń sanamyzǵa berik sińgen burynǵy túsiniktiń tas-talqany shyqty. Sóıtsek, jer betindegi eń alǵashqy órkenıet ejelgi Grekııada, Rım ımperııasynda, Shýmer men Babylda, Mysyr men Qytaıda, Úndistan men Iranda emes, ózimizdiń Uly Dalamyzda, sary saharamyzda, naqtyraq aıtqanda, Oral-Qazaqstan aımaǵynda somdalypty. Ol Arqaıym-Syntasty qalalyq mádenıeti nemese, ǵalymdardyń aıtýynsha, «Qalalar eli» dep atalady.
– Bul tujyrym qandaı ýáj-derektermen aıǵaqtalady?
– HH ǵasyrdyń sońyna qaraı qazaqstandyq ǵalymdar burynǵy Kókshetaý oblysynyń Botaı aýylynyń qasynan júz myńnan astam jylqy súıegi men qısapsyz kóp aýyzdyq ábzelderin tapty. Osynaý jádiger zattardyń úlgileri amerıkalyq jylqy tarıhy ınstıtýtyna jiberilgen. Instıtýt dırektory Devıd Entonı alynǵan materıaldardy zertteı kele, aýyzdyqtyń áserinen tisterdiń qajalýyna qaraı otyryp, bulardyń shyn mánisinde qolǵa úıretilgen jylqylardyń súıekteri ekenin anyqtady. Sonyń negizinde ózimizdiń otandyq professor Zaıbert Petropavl qalasynda halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizip, sol mártebeli jıynda Botaıdy, sonymen birge, Saryarqa atyraby men búkil Qazaqstandy qolǵa úıretilgen úı jylqylarynyń Otany dep tanydy. Dál sol jyly brıtandyq ǵalym Otram qazaqstandyq áriptesterimen birlese otyryp Botaı qonysynan tabylǵan qumyralardy zertteı kele, olardyń túbinen qatyp qalǵan qymyz qaldyqtaryn tapty. Bir tańǵalarlyǵy sol, onyń búgingi qymyzdan esh aıyrmashylyǵy joq bolyp shyqty. Bizdiń dáýirimizge deıingi 1500 jyldary ómir súrgen tarıh atasy Gerodot skıfterdiń qyshqyl bıe sútin ishetinin aıtqan. Endi, Botaı ashylymynan keıin qymyz ashytý qupııalaryn bizdiń kóshpendi babalarymyz uly tarıhshy aıtqannan 4500 jyl buryn oılap tapqany belgili boldy. Iаǵnı bizdiń babalar osydan 6 myń jyl buryn qymyz ishe bastaǵan.
60 myń sharshy shaqyrym aýmaqta buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen 22 kóne túrki qalalary tabyldy. Bul sonaý yqylym zamandarda ońtústik Oral aýmaǵynda ejelgi qýatty órkenıet bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Bizdiń babalar – arǵy túrkiler birinshi ne alǵashqylardyń biri bolyp kendi, mysty, qolany, temirdi, shoıyndy, bolatty, altyndy jáne basqa metaldar men qorytpalardy ıgere bastady. Olardyń memleketiniń órkendeýine qolaıly klımat jaǵdaıy da ıgi áserin tıgizdi. Búginde osy atyraptyń sol kezdegi klımaty mal sharýashylyǵy úshin qolaıly bolǵandyǵy dáleldengen.
– Osy arada bir suraqtyń qısyny kelip tur. Olardyń mádenıeti, tili Jerorta teńizi atyrabyna qalaı jetip, qalaı taralǵan?
– Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, arǵy túrkilerdiń qısapsyz kóp jylqysy bolǵan. Bul jaıdyń ózi olarǵa asý-asý belderden ótip, alys jerlerge jetý oraıynda tolaıym artyqshylyq berip otyrǵan. Sóıtip, birte-birte arǵy túrkiler órkenıeti qanatyn keńge jaıa bergen syńaıly. Aldyndaǵy qaraqurym malyna jaıylym-óris kózdegen taıpalar jan-jaqqa shashyraı taralady, uzaq kóshi-qon saparlaryna shyǵady. Tarıhta tańbalanǵan, ǵalymdar nazaryna ilikken osyndaı alǵashqy jortýyl-joryqtar bizdiń dáýirimizge deıingi tórtinshi myńjyldyqta Balqandy bókterlep, Kishi Azııany órlep, Egeı teńizine qaraı, Krıt pen Mıkenaǵa bet túzegen. Bul joryqtardyń aıasy birtindep keńeıe kele Eýrazııa qurlyǵynyń ulan-asyr aýmaǵyna ámbe Jerorta teńiziniń atyraptaryna at basyn tiregen. Osylaısha olar tórt tarap tóńirekte ózderiniń joǵary mádenıetin: tilin, táńirshildik dinin, qala qurylysyn, sáýletin, mıfterin, ańyzdaryn, zańdaryn, jazýyn, metall óńdeýin, ónerin, sonyń ishinde áli kúnge deıin teńdessiz «ań stılindegi» zergerlik jaýharlaryn, jylqy sharýashylyǵyn, dońǵalaqty kólikti, áskerı óner men basqa da kóp úlgilerdi ala kelip taratqan.
Jańa aýmaqtarda osynyń yqpalymen ejelgi shýmerlerdiń, Mysyr men Elladanyń alǵashqy órkenıetteri paıda bolyp, boı túzeı bastaıdy. Arǵy túrkiler osynaý memleketter ómiriniń birtalaı mádenıet pen turmys salarynda óz órnek-izderin qaldyrdy. Aıtalyq, shýmerler men mysyrlyqtardyń syna jazýynyń túrki jazýymen uqsastyǵy, bir tamyrǵa baılanǵandyǵy baıqalady. Tipti, ejelgi mysyrlyqtardyń qos dońǵalaqty ushqyr arbalary ejelgi kóshpelilerdiń arqasynda paıda bolǵan. О́ıtkeni, bul kólik túrin birinshi bolyp paıdalanǵandar da – dalalyqtar. Sondyqtan, antıkalyq Olımpııalyq oıyndar baǵdarlamasyna eń az degende qos dońǵalaqty arbalar jarysy men at báıgesin naq osy arǵy túrkiler qosqyzýy ábden múmkin. Nege deseńiz, arǵy túrkiler Grekııaǵa kelip turaqtap turyp jatqandyqtan, olardyń munda jylqysyz kún keshýi, ózderiniń dástúrli at oıyndary men oıyn-saýyqtaryn ótkizbeýi múmkin emes-ti. Osy arada zańdy suraq týady. Eger óńirde jylqy bolmasa, onda antıkalyq Olımpıadalar baǵdarlamasynda sol ýaqytta ataq-dańqqa bólengen báıgeler men qos dońǵalaqty arbalar jarystary qalaı paıda bolǵan? Tipti, bedeldi reseılik ǵalym I.Dıakonov ta: «...Kishi Azııa túbegi men Armıan taýly jotasynyń toǵysynda b.d.d. 2000 jylǵa deıin qolǵa úıretilgeni turmaq, jabaıy jylqy da bolmaǵan» dep jazady. Álbette, sodan keıin atqa minip kelgen arǵy túrkilerdiń arqasynda munda jylqy ósip-ónip, kóbeıdi. Jylqy ómir-tirshiliktiń negizgi arqaý-ózegine aınaldy.
– Biz áńgimemizdi ejelgi grekterdiń qonys aýdarýshylardan enshilegen túrki sózderinen bastap edik. Osy jaıdy taratyńqyrap aıtyńyzshy?
– Ejelgi elladalyqtar kem degende 33 túrki sózin qoldanysqa alǵan. Munyń bárin Oljas Súleımenov óz kitabynda keltiredi. «Tarıhqa deıingi túrkiler» kitabynda ol «Kishi keńes ensıklopedııasyna» súıene otyryp bylaı dep jazady: «Gomer zamanyndaǵy Ejelgi Grekııada «Basıleı» (grekshe) – rý aqsúıekteriniń kósemi, birqatar ejelgi grek memleketterinde – murager patsha, elladalyqtar kezeńinde – ellada memleketteriniń ámirshisi, orta ǵasyrlarda – Vızantııa ımperatorynyń resmı laýazymy». O.Súleımenov bul sózdiń shyǵý tórkinin bylaı túsindiredi: «Bul sóz shyǵý tegi jaǵynan grektiki de, latyndiki de, úndi-eýropalyq ta ámbe semıttik te emes. Ol prototúrkilik basili – «bas eli» degen sózge uqsaıdy. Bul sóz túrki tilderinde qazirgi kezge deıin saqtalǵan. Qazaqstanda «prezıdent» sóziniń qazaq tilindegi el-basi (elbasy) degen termındik balamasy bar – sózbe-sóz aıtsaq, «eldiń basy» degen sóz. Tatarstanda prezıdentti ilbasi (ıl-basy) dep ulyqtaıdy, Túrkııada ilbasj «gýbernator» degen maǵynada qoldanylady».
«Olımpııa» degen sózdiń óziniń shyǵý tegi asa qyzǵylyqty. Qarap tursaq, Olimpij (olımpıı) «myrzanyń ólimi» degendi bildiredi. Mundaǵy olim – ólim, al pij – myrza, túrki tilinen aýdarǵanda kádimgi ámirshi bolyp shyǵady. Qazaq nusqasyndaǵy «bı» sózi barshaǵa belgili.
– Al endi bul arada «bıdiń ıakı myrzanyń óliminiń» bizdiń áńgimege qatysy qansha?
– Bul arada Olımp taýy men arýaqtar mekendeıtin qasıetti О́lim taýynyń arasynda baılanys baryn ańǵaramyz. Bı-kósemder osy taýdyń basyna jerlenip, máńgilikke tabystalǵan. Munyń mánisi mynada. Arǵy túrkiler táńir dinin ustanǵan, Kókke tabynǵan, ata-babalarynyń arýaǵyn qasterlegen. Kóshpendiler jańa qonysqa ózderiniń ádet-ǵuryptaryn, salt-dástúrlerin ala kelgen. О́z kósemderin saltanatpen jerlegen. Jylynda ulan-asyr as bergen, túrli oıyndar, sheshender men jyrshylardyń saıystaryn uıymdastyrǵan. Bul, saıyp kelgende, jalpyulttyq merekege aınalǵan. Munyń bári Olımpııalyq oıyndardan birneshe ǵasyr buryn bastalǵan. Sóıtip, osynaý táńirlik ǵuryp myń jyl aıasynda Grekııada dástúrge enip, b.d.d. 766 jyly Olımpııalyq oıyndarǵa ulasqan. Basqasha aıtqanda, antıkalyq Olımpııalyq oıyndar táńirlik dinniń joralǵy-ǵuryptarynyń arqasynda, sonyń yqpalymen dúnıege kelgen. Qazaq halqynda ataqty adamdardyń jyldyq asynda (mysaly, Qunanbaı, Saǵynaı astary) balýan kúres, kókpar tartý, jamby atý, at báıgesi, aqyndar aıtystaryn ótkizý dástúri HH ǵasyrdyń basyna deıin saqtalǵanyn tarıhtan barshamyz jaqsy bilemiz. Baıqasaq, bul joranyń da túp-tamyry arǵy túrkilerde jatyr eken ǵoı.
– Olımpııalyq oıyndardyń alǵashqy nobaı-nyshandary, alǵashqy nusqalary arǵy túrikterde emes, áldebir basqa halyqtardyń nemese taıpalardyń órkenıetinde boı kórsetýi múmkin be edi?
– Bul paıym aqıqattan alshaq jatyr. О́ıtkeni, túrki tilinen beıhabar basqa taıpalar búginde biz is júzinde betpe-bet kelip baıqap otyrǵan olımpııalyq termınologııadaǵy túrki túbirli ataýlardy týǵyzyp qaldyra almas edi. Sondyqtan, máselege qaı qyrynan kelsek te, mundaǵy altyn ózekti arqaý til hám termınologııa bolyp qala bermek.
– О́zińizdi «Arǵy túrkiler jáne antıkalyq olımpııalyq oıyndardyń paıda bolýy» degen myna qyzǵylyqty, tanymdyq turǵydan asa baǵaly kitapty jazyp shyǵýǵa jetelegen sebep-maqsattar qandaı?
– Elimizdegi buqaralyq sporttyń damýyna kishkentaı bolsa da úles qossam deımin. Bizdiń halqymyz deni saý, salamatty bolýy tıis dep esepteımin. Al bul ıgi nıet tek sportpen shuǵyldaný arqasynda múmkin bolmaq. Qalyń kópshilikti izgilikti qozǵalysqa tartý úshin halyqqa salamatty ómir saltyn kóbirek nasıhattaǵan abzal. Ata-babalarymyzdyń Olımpııalyq oıyndar sııaqty ǵalamat ta jasampaz qozǵalystyń bastaýynda turyp, soǵan muryndyq bolǵanyn bilýdiń ózi de jastarymyzdyń boıynda maqtanysh alaýyn jaǵyp, sportqa qushtarlyǵyn arttyrady, yqylasyn oıatady dep sanaımyn. Jalpy, tarıhty bilýimiz de, odan taǵylym alýymyz da kerek. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń júldesi úshin tórt jylda bir ótetin Halyqtyq sport oıyndaryn ómirge keltirip uıymdastyrǵanymdy eńbek jolymdaǵy basty ónegelerimniń biri dep bilemin. Qazirge deıin bes ret ótkizdik. Tarıh sheńber boıymen aınalyp kelip, biz Olımpııalyq oıyndardan Halyqtyq sport oıyndaryna taban tiredik. Bul bizdiń ózimizdiń ishki kishi Olımpıadamyz desek te bolady. Táýelsizdik jyldarynda egemen elimizdiń namysker qyz-jigitteri osyzamandyq Olımpıadalarda olja salyp qýantyp júrgeni de ǵanıbet. Rıo-de-Janeırodaǵy álemdik alamannan da kúterimiz mol. Bul kúnderde sport ardageri retinde kóńilim tolqyp, taqymymdy qysyp otyrmyn. Al atalmysh kitabyma Mádenıet jáne sport mınıstrligi de nazar aýdaryp, memlekettik tapsyryspen qaıtadan bastyryp shyǵarǵaly jatqany da men úshin qýanysh, eńbegimniń esh ketpegenin, elge kerektigin bildiredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
